گاه باره سیاست

مجموع عملکرد دیپلماتیک اخیر روسیه نشان می­دهد مسکو در تدارک دور جدید مذاکرات سیاسی برای حل و فصل بحران سوریه است. یکی از شرکای روسیه در این فرآیند از نظر کرملین، آمریکا خواهد بود.
 
پس از دیدار غیر رسمی ولاديمير پوتين، رييس‌جمهور روسيه با دونالد ترامپ، رييس‌جمهور ايالات متحده در حاشیه اجلاس سران «سازمان همکاری‌های اقتصادی آسیا - پاسفیک»، موسوم به اَپِک بیانیه مشترکی میان مسکو و واشنگتن در مورد آينده سوريه منتشر شد که به نوبه خود با توجه به تنش‌های اخر در روابط دو کشور بسیار حائز اهمیت تلقی می‌شود. علاوه بر این، پوتین پس از دیدار با بشار اسد رئیس جمهوری سوریه در مسکو و پیش از اجلاس سه جانبه سوچی با روسای جمهور ایران و ترکیه، در تماسی تلفنی با ترامپ بار دیگر درباره راه حل سیاسی برای بحران سوریه رایزنی نمود.

در واقع برقراری ارتباط دوباره روسیه و آمریکا با محوریت سوریه، بار دیگر گمانه‌زني‌ها درباره امکان، چارچوب و چگونگی همکاری احتمالی مسکو و واشنگتن در موضوع سوریه را تقویت کرده است. این در حالی است که سوریه پس از داعش، نقش و دستاورد بازیگران مختلف از آینده سوریه یکی از حوزه های رقابت­های جدید منطقه­ ای و جهانی است.
 
چارچوب مذاکرات اخیر
با وجود تیرگی روابط واشنگتن و مسکو، 11 نوامبر 2017 روسای جمهور آمریکا و روسیه پس از مصافحه در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در ویتنام، بیانیه مشترکی درباره 

توافق بر سر کاهش تنش در سوریه منتشر کردند. آنها در این بیانیه تاکید کردند درباره اینکه بحران سوریه «راه حل نظامی ندارد» و باید به «راه حل سیاسی» زیر نظر سازمان ملل رجوع کرد، تفاهم دارند. در این سند همچنین از همه «طرف‌های سوری» خواسته شده است تا فعالانه در روند مذاکرات سیاسی در ژنو شرکت کنند.
 
بیشتر اخبار منتشره درباره چارچوب تعیین شده برای مذاکرات مسکو-واشنگتن در این بیانیه، گمانه زنی و خبرهایی به نقل از مقامات آگاه بدون نام و نشان است. اما به طور کلی حداقل حاوی دو محور است:
 
1) در این بیانیه هیچ اشاره ای به سرنوشت بشار اسد نشده بود، اما گمانه زنی می­شود که اعلام آمادگی اسد برای اصلاحات سیاسی، زمینه را برای تفاهم آمریکا و روسیه درباره آینده سیاسی سوریه فراهم کرده است. چنانچه روسیه بعد از توافق با آمریکا در یک بیانیه اعلام کرد، «بشار اسد، متعهد می‎شود که مطابق با قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل، اصلاحات قانون اساسی را آغاز و شرایط برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه تحت نظارت سازمان ملل متحد را فراهم کند تا همه مردم سوریه در آن شرکت کنند». اگر چه این بیانیه قبل از سفر بشار اسد به مسکو منتشر شد، اما دیدار اخیر روسای جمهور روسیه و سوریه بر آن صحه گذاشت.
 
2) از سویی نیز گفته می­شود دولت روسیه متعهد شده است براي دور كردن نيروهاي مورد حمايت ايران تا فاصله‌اي مشخص با دولت سوریه رایزنی کند. پیش از این نیز در گزارش‌هايي كه بعد از سفر نتانياهو به روسيه و پس از آن سفر وزير دفاع روسيه به تل‌آويو، از سوی رسانه‌هاي اسرائیلی منتشر شده بود، این ادعا آمده بود که روسيه تعهد داده است كه نيروهاي تحت حمايت ايران بيش از 60 كيلومتر از مرزهاي سرزمين‌هاي اشغالي فلسطين فاصله داشته ‌باشند.
 
اهمیت مذاکرات مسکو-واشنگتن
پس از حضور نظامی روسیه در سوریه، چند دور مذاکره مستقیم بین مسکو و اشنگتن درباره سوریه انجام شده و اگر چه تعدادی با بن بست مواجه شده، اما ماحاصل این مذاکرات تشکیل گروه بین المللی حمایت از سوریه، بیانیه وین 30 اکتبر 2015، قطعنامه 2254، چندین دور آتش بس و مذاکرات سوری-سوری بود. هر چند مجموع این گام­ها در ظاهر نتیجه ملموس برای کشور سوریه نداشته، اما به ویژه قطعنامه شماره 2254 شورای امنیت سازمان 

ملل که در واقع نقشه راه برای حل و فصل بحران 6 ساله سوریه است، از اهمیت زیادی برخوردار می­باشد. در نتیجه دور جدید مذاکرات روسیه و آمریکا نیز می­تواند به رقم خوردن یک گام دیگر برای حل و فصل بحران سوریه بیانجامد.
 
چالش ­های فرا روی دور جدید مذاکرات 
مذاکرات روسیه-آمریکا درباره سوریه هر بار که بدون پیش شرط برگزار شده و یا متمرکز بر ابعاد سیاسی بوده، دستاورد بیشتری داشته است. چنانچه ذکر شد تمرکز بر بعد سیاسی مساله منجر به تصویب قطعنامه 2254 شد. اما توافقات میدانی روسیه و آمریکا در بهترین حالت که باید منجر به آتش بس در جنوب غربی سوریه می­شد، به دلیل تعدد بازیگران و عدم تعهد آنها به توافق دوجانبه مسکو-واشنگتن نتیجه ­ای در بر نداشت. به عبارت دیگر، اگر چنانچه گفته می شود یکی از بخش های این توافق عقب نشینی همه نيروهاي «غيرسوري» از جمله نيروهاي تحت حمايت ايران، به مناطق مرزي سوريه و نهايتا خاك سوريه باشد، توافق غیر عملی بوده و احتمال توقف دوباره مذاکرات تا مدت نامعلوم افزایش خواهد یافت.
 
سخن آخر
دور جدید تلاش­های روسیه برای بازگشت به میز مذاکره تازگی ندارد. در اصل حضور نظامی روسیه در سوریه نیز به گفته رهبران این کشور با هدف بازگشت به میز مذاکره بود. اما در مجموع به نظر می­رسد تمایل آمریکا به مذاکره با روسیه بار دیگر زمانی افزایش یافته که قدرت مانور روسیه بیشتر شده است و بر این اساس نیز پیش شرط های واشنگتن برای مذاکره مسکو نیز در جهت محدود ساختن تحرکات میدانی متحدان روسیه بر روی زمین است. احتمالا روسیه به این امر واقف است اما اینکه چقدر و چگونه بخواهد از ارائه تعهد یکجانبه میدانی به آمریکا خودداری کرده و مذاکرات را متمرکز بر ابعاد سیاسی بحران کند، تابع تدابیر رهبری مسکو است.
 

 
نویسنده: عفیفه عابدی، تحلیلگر مسائل اوراسیا و پژوهشگر وابسته در موسسه ایراس