چکیده

دور دوم از مذاکرات جديد هست­ اى ميان نمايندگان ايران و گروه 1+5 روزهاى 20 و 21 ژانويه برگزار خواهد شد. حرکات و اقدامات طرفين مذاکره در زمان باقى مانده مى تواند نقش مهمى را در جهت زمينه سازى اين مذاکرات و هم چنين چگونگى پيش رفتن مذاکرات داشته کند. تفاوت این دور از مذاکرات با مذاکرات گذشته را می­توان در توقعات قابل لمس همه طرف­های مذاکره دریافت که همین وجه التفاوت موجب حساسیت بیشتر نشست استانبول شده است. از این­رو ارزیابی و تحلیل رویکرد هر کدام از این طرف­ها به تعیین راهبرد موثرتر برای دستگاه دیپلماسی ایران و در نتیجه دستاورد مثبت­تر کمک می­کند.

مقدمه

با نزدیک شدن به نشست ایران و گروه 5+1 در استانبول بار دیگر بحث ارزیابی مواضع احتمالی کشورهای حاضر در میز مذاکره در محافل تحلیلی ایران و جهان مطرح شده است. در این میان بطور طبیعی بیشتر مباحث پیرامون مواضع آمریکا و روسیه در قبال ایران می­چرخد و مقامات هر یک از کشورها تلاش می­کنند با اظهارنظرهاي متفاوت خود بر روند انجام مذاكرات تاثيرگذار باشند، چرا که بطور قطع حرکات و اقدامات طرفين مذاکره در زمان باقى مانده مى تواند نقش مهمى را در جهت زمينه سازى اين مذاکرات و هم چنين چگونگى پيش رفتن مذاکرات بازى کند. در این میان اگر نتیجه مذاکره برای هر یک از طرفین دیگر ارزشی در حد موفقیت یا شکست در صحنه دیپلماتیک داشته باشد، این مذاکرات برای ایران اهمیتی فراتر از یک موضوع صرفا دیپلماتیک دارد. بدین لحاظ به نظر می­رسد درست­تر این است که در ارزیابی نشست استانبول و مواضع و نتایج احتمالی دست از رویا­پردازی­های ذهنی از دوستان و دشمنان خود برداشته و صرفا بر اساس معیارهای عملی موجود به اتخاذ راهبردی کارآمدتر در جهت منافع ایران بپردازیم.

ایران و دو راهی همیشگی روسیه یا آمریکا

 نکته جالب توجه در تحلیل و ارزیابی برخی کارشناسان و مقامات ایرانی از مواضع روسیه این است که بطور تکراری همه تلاش­ها جهت نزدیک کردن مواضع روس­ها با ایران یا بالعکس سوق دادن ایران به سمت روسیه معطوف شده است. این در حالی می­باشد که تحولات یک سال اخیر در روابط ایران و روسیه به ویژه در بحث مساله هسته­ای ایران نشان می­دهد؛ روس­ها بتدریج در این مساله رویکرد عملگرایانه­تری در راستای منافع خود اتخاذ کرده­اند که مبتنی بر یک اصل کلی کاهش تنش و افزایش حوزه­های همکاری با آمریکا و غرب می­باشد. چنانچه در ادامه پیشرفت دولت­های آمریکا و روسیه در تصویب پیمان استارت جدید در سنا و دوما، اینک سند موافقتنامه 123 که پیرامون همکاری­های هسته­ای غیر نظامی دو کشور می­باشد، بین دولت­ها مبادله شده است. .[1] چندی پیش نیز شورای روابط بازرگانی روسیه و آمریکا[2] نیز از لغو اصلاحیه قانون جکسون-ونیک در آینده نزدیک خبر داد.[3]

البته شکی نیست که رویکرد غربگرایانه کرملین به معنای تمایل مسکو به از دست دادن کامل همپیمانان شرقی خود مثل ایران نیست و روسیه از این جهت که به عنوان عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد در این مذاکرات شرکت دارد، دارای جایگاه ویژه­ای است. ولی از طرفی هدایت این مذاکرات به عهده کاترین اشتون، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا است و برای ما سیاست هوشمندانه این است که در مساله استراتژیک خود یعنی مساله هسته­ای ابزار تاکتیکی هیچ کدام از طرف­های مقابلمان نباشیم.

یکی از مهمترین اقداماتی که ایران در مذاکرات استانبول می تواند انجام دهد این است که نشان دهد که تمایلی به جبهه­گیری یا جبهه­بندی بین طرف­های مذاکره نداشته، بلکه خواستار مذاکره با تمام طرف­های حاضر می­باشد. چرا که نکته انکار ناپذیر در مساله هسته­ای ایران این است که در طرف مقابل، امريکا به عنوان تاثيرگذارترين کشور عضو گروه 1+5 می­باشد.

هر چند آمریکا در همین فاصله کم تا مذاکرات استانبول نشان می­دهد که همچنان در ادامه سیاست­های گذشته خود به دنبال جبهه گیری علیه ایران بوده و در یک هفته اخیر نیز بيشترين تحرکات را براى زمينه سازى براى مذاکرات هسته­اى با هدف اصلی خود یعنی توقف کامل برنامه هسته­ای ایران داشته است و بر همان سياست قديمى تحريم و مذاکره اصرار مى­کند. چنانچه یکی از محورهای اصلی سفر هیلاری کلینتون به خلیج فارس جلب همکاری کشورهای منطقه در تحریم ایران بود که همسو با آن دیپلماسی پنهانی تشدید ایران هراسی در منطقه نیز پیگیری می­شد. از سوی دیگر کنگره امريکا نيز در نخستين روزهاى آغاز به کار خود با صدور بيانيه­اى خواستار تدوين استراتژى نظامى ملى توسط پنتاگون براى مقابله با برنامه هسته­اى ايران شد.[4]

ایران و طرف اروپایی

اگر چه در چند سال اخیر مواضع اتحادیه اروپا نسبت به مساله هسته­ای ایران همسو با مواضع آمریکا بوده است، اما به عقیده بسیاری از تحلیلگران اروپا نشان داده است که بیش از سایر طرفین مساله هسته­ای ایران به تداوم مذاکرات و حل مساله از رهگذر این مذاکرات علاقمند می­باشد. این در حالی است که اگر چه آمریکا و روسیه از طرف­های تعیین کننده ایران هستند، اما حداقل در یک سال اخیر تقریبا مواضع مشابهی در قبال مساله هسته­ای ایران داشتند و به نوعی موضوع ایران را وجه المصالحه خود در بسیاری مسائل دیگر کرده­اند.

هر چند در این میان شاید به عقیده برخی از کارشناسان تجربه ناموفق اتحادیه اروپا در حل مسأله هسته‌ای ایران در سال‌های 2003-2005 مانع از جدی گرفتن طرف اروپایی در مذاکرات استانبول باشد. اما حداقل یک نکته مهم باید مورد تاکید قرار گیرد که دور جدید مذاکرات هسته­ای ایران و در نتیجه نشست استانبول ابتکار اتحادیه اروپا می­باشد. لذا رویکرد به سوی هر کدام از طرفین دیگر مذاکره یعنی روسیه یا فرضا آمریکا، به معنای تضعیف جایگاه اتحادیه اروپا و در نهایت تضعیف دور جدید مذاکرات خواهد بود. تقویت رویکرد مستقل اروپایی در مذاکرات هسته­ای ایران و سایر مسائل سیاسی ـ امنیتی و استراتژیک منطقه‌ای هم به سود اتحادیه اروپا و هم منطقه و ایران خواهد بود و بطور خودکار موجب تضعیف موضع مشترک و فزاینده آمریکا و روسیه درباره ایران خواهد شد.

مذاکرات هسته‌ای آینده بین ایران و گروه «1+5» فرصت خوبی برای اتحادیه اروپا برای بازگشت به نقش مستقل و واسطه‌ای خود با هدف «کاربرد دیپلماسی تا دستیابی به یک راهکار پایدار» است. این سیاست، می‌تواند زمینه‌های اعتمادسازی دوباره بین ایران و اتحادیه اروپا را فراهم کند. اعتمادسازی در مذاکرات هسته‌ای حتی می‌تواند دریچه جدیدی برای همکاری‌های بیشتر ایران با اتحادیه اروپا در چهارچوب اهداف منطقه‌ای اروپا، از جمله فعالیت‌های ناتو در خاورمیانه باشد.[5]

 راهبردهای ایران

شاید ارزیابی­ها از روند و دستاوردهای احتمالی نشست استانبول مبتنی بر تجربه­هایی باشد که از مذاکرات و نشست­های گذشته درباره موضوع برنامه صلح آمیز هسته­ای ایران وجود دارد. اما تحرکات اخیر در مواضع و اظهارنظرهای هر کدام از طرفین نشست استانبول نشان می­دهد؛ هر چند برداشت­ها، رویکرد­ها و نتایج دلخواه متفاوت باشد، اما حداقل یک نکته اشتراک بین همه طرف­ها وجود دارد و آن اینکه نتیجه نشست استانبول چه مثبت، چه منفی تعیین کننده است.

حساسيت مذاكرات تا اندازه‌اي بالاست كه هر كدام از مقامات درگير در اين مذاكرات سعي مي‌كنند، ضمن اینکه روند مذاکرات را به سمت دلخواه خود سوق می­دهند، با ابتکاری جدید و موجهه در انظار عمومی در نشست حاضر شوند. بدین لحاظ جایز نیست با تجویز راهبردهای تکراری و بی نتیجه گذشته برای دستگاه دیپلماسی کشورمان که طرف اصلی مذاکرات می­باشد، به استقبال نشستی رویم که نتیجه آن هر چه باشد، برای سایر طرف­های مذاکره چانه­زنی در میزان امتیازها است.

از این­رو همانگونه که در بطن تحلیل و ارزیابی دیدگاه­ها و رویکرد طرف­های مذاکرات استانبول رفت، تقویت جایگاه مستقل اتحادیه اروپا راهبرد مناسب در این دور از مذاکرات است که حداقل نتیجه آن امیدواری به تداوم مذاکرات خواهد بود. در گام­های بعدی نیز با بازنگری و آسیب شناسی در مذاکرات گذشته که با محور اروپایی انجام شده بود، می­توان به دستاوردهای ملموس­تری دست یافت.